Bor

Bor, doğada B-10 ve B-11 izotoplarıyla bulunan metal olmayan bir element olup yer kabuğunda 10 ppm oranında bulunur. Serbest halde rastlanmaz, genellikle sodyum, kalsiyum ve magnezyum tuzları halinde bulunur. Sanayide yaygın kullanımıyla öne çıkan bor, cam, seramik, çimento, metalurji ve enerji sektörlerinde kritik bir ham madde olarak kullanılır. Cam sanayisinde dayanıklılığı artırırken, seramik sektöründe sırlarda ve fritlerde genleşme katsayısını düzenler. Çimento üretiminde klinker pişirme sıcaklığını düşürerek mukavemeti artırır, metalurjide ise eritmeyi hızlandırıcı ve koruyucu cüruf oluşturucu olarak kullanılır. Son yıllarda kaya gazı sektöründe de bor kullanımı yaygınlaşmıştır.

Borun askeri ve savunma sanayisinde stratejik bir rolü vardır. Bor karbür, zırh malzemeleri, aşınmaya dayanıklı makine parçaları ve nükleer uygulamalarda nötron tutucu olarak değerlendirilir. Türkiye'de 2019'da Balıkesir-Bandırma Bor Karbür Üretim Tesisi’nin temeli atılmış, 2022'de ise ilk Ferrobor Üretim Tesisi kurulmuştur. Bu tesislerle stratejik bor ürünlerinin yerli üretimi artırılarak katma değer sağlanması amaçlanmaktadır.

Günlük yaşamda da önemli bir yere sahip olan bor, Eti Maden tarafından geliştirilen BORON markasıyla temizlik ürünlerinde kullanılmaktadır. Covid-19 sürecinde BOREL el dezenfektanı üretimiyle hijyen sektörüne katkı sağlanmıştır. Türkiye, dünya bor rezervlerinin %73’üne sahip olup, en büyük rezervler Eskişehir-Kırka, Balıkesir-Bigadiç, Bursa-Kestelek ve Kütahya-Emet’te bulunmaktadır. Bor madenciliği ve rafine ürün üretimi Eti Maden tarafından yürütülmektedir. 2024 yılı itibarıyla Türkiye’nin bor tüketimi (iç satış) 104 bin tona ulaşmış, üretimde ise dünya liderliğini korumuştur. Türkiye, dünya bor üretiminin %48’ini karşılamaktadır.

Dünya bor rezervleri açısından Türkiye’nin yanı sıra ABD, Çin, Arjantin, Rusya, Kazakistan, Bolivya, Peru ve Şili gibi ülkeler de önemli kaynaklara sahiptir. Çin’de 100’den fazla bor yatağı bulunmasına rağmen, B₂O₃ içeriği ortalama %8 seviyesindedir. Rusya'nın toplam bor rezervleri 1 milyar ton olarak tahmin edilmektedir. Sırbistan’da keşfedilen 14 milyon tonluk bor rezervi, 2022’de hükümet kararıyla iptal edilmiştir.

Türkiye’de bor madenciliğine ek olarak, bor atıklarından lityum karbonat üretimi konusunda da önemli çalışmalar yapılmaktadır. 2019’da kurulan pilot tesis 2020’de üretime başlamış, elde edilen lityum karbonat ASPİLSAN tarafından batarya üretiminde kullanılmaya başlanmıştır. Bu adım, Türkiye’nin enerji depolama teknolojilerinde dışa bağımlılığını azaltmak adına kritik bir gelişme olmuştur.

Bor fiyatları ticari sır niteliğinde olduğu için net veriler paylaşılmasa da borik asit fiyatlarının sürekli arttığı bilinmektedir. 2025 yılı itibarıyla Türkiye’nin bor ihracatı 1,15 milyar dolara yaklaşmış Çin, Hindistan, ABD, Brezilya ve Avusturya başlıca ihracat pazarları olmuştur. İthalatta ise Çin %64,58’lik pay ile ilk sırada yer almaktadır.

Borun geri dönüşümü doğrudan mümkün değildir çünkü genellikle tek kullanımlık ürünlerde tüketilmektedir. Ancak, bor üretimi sırasında ortaya çıkan atıklardan lityum karbonat kazanımı gibi çalışmalar yürütülmektedir. Ayrıca deterjanlarda sodyum perkarbonat, cam üretiminde fosfatlar ve izolasyon malzemelerinde selüloz bazlı alternatifler bor yerine kullanılabilmektedir.

Türkiye'nin bor sektöründeki öncü konumu, dünya bor üretimi ve rafine bor ürünleri geliştirme açısından büyük bir avantaj sağlamaktadır. Yapılan yatırımlar, bor madenlerinden elde edilen katma değeri artırmayı ve teknolojik ürünlerde daha fazla kullanılmasını hedeflemektedir.

Güncelleme Tarihi: 18.05.2026